Pokazywanie postów oznaczonych etykietą edukacja. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą edukacja. Pokaż wszystkie posty

poniedziałek, 15 czerwca 2009

queerowanie Akademii

Jak zwykle nie w porę: zaczynają się wakacje, a ja znowu wyskakuję z poważnym tematem. Takie to już u mnie kiepskie wyczucie koniunktury...

To, co poniżej, to moje notatki do dyskusji nt. "queerowania Akademii", w której jakiś czas temu miałem wziąć udział (i w końcu nie wziąłem). Pomyślałem, że nadadzą się do bloga -- chociaż wiem, że temat trudny i dla wielu mało ciekawy. Mimo to życzę ekscytującej lektury całej rzeszy moich wiernych czytelników! ;D


1) Czym w ogóle jest „queerowanie”? I co oznacza „queer” w polskim kontekście? Czy sama obecność „geja” i lesbijki” w akademickim dyskursie (w kontekście innym niż moralne potępienie) jest już „queerowaniem”?

a) „queer” jako modne słowo wśród młodych, wielkomiejskich gejów

b) „queer” jako zwykły synonim geja/lesbijki

c) „queer” jako „wiedza tajemna” pewnej grupy akademików

Propozycja:

a) queer nie może w żaden sposób być wykorzystywany do stawiania się w pozycji uprzywilejowanej (w akademii czy poza nią)

b) nie może służyć „zbijaniu kapitału” (politycznego, społecznego, kulturowego itp.)

c) nie może wykluczać (np. gejów i lesbijki z prowincji, osób biseksualnych itd.)

d) potrzebne jest podnoszenie świadomości społecznej na temat teorii queer (głównie, ale nie tylko, w społeczności odmieńców i ich politycznych przedstawicieli)

2) Czy w polskim kontekście warto i należy rozróżniać pomiędzy koncepcją „gejowskiej / lesbijskiej tożsamości płciowej” a opartą na krytyce tożsamości koncepcją „queer”? Może najpierw należy dążyć do „zdobycia przyczółków” poprzez silne zakotwiczenie w świadomości społecznej i w dyskursie akademickim tradycyjnie rozumianego „geja” i lesbijki”? A może w ogóle teoria queer już się przeżyła i wypaliła?

Propozycja:

a) Myślę, że teoria queer się nie wypaliła, ale (w sposób typowy dla polskiej akademii) zanim jeszcze zdołała poważnie „przeorać” nasze myślenie o płci i seksualności, została dość pobieżnie zaanektowana, zmoderowana, a przez niektórych szybko uznana za „passé”.

b) W teorii queer tkwi ogromny potencjał, ale do jego wydobycia potrzebna jest równie ogromna praca intelektualna -- na którą raczej nie ma co liczyć, ze względu nie tylko na konserwatyzm (żeby nie powiedzieć intelektualną inercję) polskiej akademii, ale także rozwiązania strukturalno-systemowe, które w skuteczny sposób blokują tego typu przedsięwzięcia.

c) Zanim w ogóle zaczniemy poważnie myśleć o „queerowaniu” polskiej akademii, konieczna (choć mało prawdopodobna) jest dyskusja na temat kultury akademickiej w ogóle, na temat roli uczelni wyższych w demokratycznym społeczeństwie. Potrzebna jest zasadnicza przemiana – zarówno systemowa, jak i mentalnościowa – w sposobie pojmowania akademickości, zwłaszcza w naukach humanistycznych. Kluczowe dla takiej przemiany jest upowszechnianie słabo obecnego w polskiej kulturze edukacyjnej krytycznego myślenia. Należy przeciwstawiać się inżynieryjno-menedżerskiemu podejściu do edukacji wyższej, idei „zarządzania wiedzą” (a także, na innym poziomie, „zarządzania różnorodnością”) przez nowoczesne kapitalistyczne państwo. Choć brzmi to nieco patetycznie: należy bronić wolności akademickiej i autonomii działalności naukowej i intelektualnej.

d) Jeśli „queerowanie” ma mieć jakikolwiek głębszy sens, to nie może być wyłącznie dopisaniem kolejnej kategorii do katalogu akademickich dyscyplin / tematów / metod badawczych; musi mu towarzyszyć szerszy kontestatorski / konfrontacyjny „duch” -- podobny do tego, jaki towarzyszył początkom ruchu queer. Dla teoretyka / badacza queer stan „normy” to stan kryzysu, a queer jest właśnie odpowiedzią na ten „kryzys normalności.” Dlatego tym, którzy po zwycięstwie formacji konserwatywno-liberalnej w ostatnich wyborach liczą na „powrót do normalności” po mrocznych czasach kaczyzmu, teoria queer ma wiele do zaoferowania.
(t)

czwartek, 9 kwietnia 2009

O (porno)edukacji, polemicznie

Jest parę kwestii, które chciałbym poruszyć; refleksja ta związana będzie z krytyką mojego tekstu o pornografii, która miała i ma miejsce na portalu www.lewica.pl.

(1) Ten wpis poświęcę kwestii edukacji. Czy edukacja i uświadamianie w opresyjności pewnych praktyk społeczno-kulturowych zawsze już muszą być zaplątane w lepką sieć „oświeceniowego” liberalizmu, na który pozwolić sobie mogą wyłącznie jednostki „oświecone”, z wyższej klasy społecznej? Jeśli przekreślimy edukację i uświadamianie jako narzędzia liberalne, które, przemilczając całą materialną rzeczywistość (tutaj: „utowarowienie” intymności międzyludzkiej, wyzysk kobiet-prostytutek czy kobiet-aktorek porno; instalowanie „kobiety” przez androcentryczny kapitalizm na gorszej pozycji w sensie ekonomiczno-społecznym), starają się czarować język i wdają się w jakieś abstrakcyjne dywagacje nad dosyć – jakby to nazywał materialistyczny feminizm – „przyziemnymi” i uwłaczającymi ludzkiej godności praktykami, to co nam pozostaje, jakie narzędzia, za pomocą których można by zreorganizować opresyjne praktyki, znieść ich opresyjność, zmienić kulturę danego społeczeństwa na bardziej równościową i wolnościową? Oczywiście, mam świadomość ułomności „oświeceniowego”, liberalnego dyskursu edukacji obywatelskiej. Bo gdyby za pomocą edukacji i uświadamiania można byłoby znieść wszystkie sposoby opresji i dyskryminacji, to już dawno żyłybyśmy / żylibyśmy w świecie idealnej utopii. Bez antysemityzmu, bez homofobii, bez transfobii, bez mizoginii. Zdaję sobie sprawę z Lyotardowskiej niekompatybilności dyskursów / światopoglądów / pewnych heurystycznych struktur ideologicznych, za pomocą których interpretujemy kulturę. Co oznacza ta Lyotardowska niekompatybilność dyskursów? To, że choćby nie wiem, jak długo dyskutowały ze sobą Kazimiera Szczuka i Anna Sobecka, to i tak żadnej z nich nie udałoby się przekabacić drugą na swoją stronę.

Jeśli porzucimy edukację i uświadamianie, w jaki sposób więc zmotywować społeczeństwo, a przynajmniej jakąś jego część, mniejszą lub większą, do zniesienia opresyjności pewnych praktyk? Czy sposobem jest zniesienie tych praktyk – czyli, w tym wypadku, pornografii? I czy taki zakaz naprawdę doprowadziłby do zaniku przemocy, opresji, wyzysku kobiet-aktorek porno? Oczywiście, że nie.

Jakiś czas temu pewien filozof zwierzył mi się, że, pomimo że rozwinął krytyczną świadomość kulturowych szablonów „kobiecości” i „męskości”, heteronormatywności i kształtowania pragnień i zachowań na mańkę kapitalistyczno-neoliberalną, nie stara się „uświadamiać” i „edukować” swoich dzieci, bo nie chce, cytat, „żeby cierpiały”. Jego kolega dorzucił, że edukacja jest już zawsze ideologiczna; że przekazuje pewne określone ideologicznie wartości i dlatego jest „podejrzana”. Wniosek był taki, że należy wstrzymać się z edukacją / uświadamianiem ze swojej subiektywnej pozycji, bo jest to wprowadzanie zamętu do umysłu jednostki, która to przecież powinna „bezstronnie”, „świadomie”, „niewarunkowana”, wybrać dla siebie „odpowiednią”, „najbardziej optymalną”, opcję życiową, związek, sposób na bycie czy życie z kimś. Trawestując Freuda, wychodzi na to, że to „świadomość”, „bycie świadomą/-ym” jest źródłem cierpienia. Jest to co najmniej, moim zdaniem, paradoksalne. I to jest dopiero naiwne liberalne podejście, traktujące jednostkę jako autonomiczny, samosprawczy podmiot, zawieszony w próżni ideologicznej.

Ale jeśli, jak chcieli tego wyżej wspomniani filozofowie, odetniemy edukację i uświadamianie jako przydatne narzędzia, to wystawiamy się, na przykład, na dominujące reprezentacje tożsamościowe „męskości” i „kobiecości”, które – z braku innych alternatyw oraz braku wiedzy o ich kulturowej genezie – wydają się nam nieodzownym składnikiem „dobrego życia”, „właściwego życia”.

Bo tutaj nie chodzi o to, że dla nas, radykalnych feministek, radykalnych feministów, radykalnych lewicowców, istnieje jakaś transhistoryczna Prawda przez duże „p”, do której my – jako feministki i feminiści, i radykalni lewicowcy – mamy dostęp, a poza nami są „ciemne masy”, które postępują, jak postępują, bo nie mają „wiedzy”; bo nikt im jeszcze nie powiedział, co jest „właściwe”; bo nikt ich jeszcze nie nauczył odróżniania „dobra” od „zła”. I jak ktoś/-sia im to uświadomi, to będzie nagle „pyk!”, „oświeci” ich i wszystko stanie się „jasne”. To nie tak. Jestem przeciwny takiemu pomysłowi na edukację. Jest on bowiem nie tylko naiwnie liberalny, ale i obrzydliwie imperialistyczny.

Ja byłbym za taką koncepcją edukacji i uświadamiania, która krytycznie eksponuje i pokazuje różne rodzaje praktyk seksualnych, narracji tożsamościowych, dyskursów, dokonując krytycznego oszacowania ich reperkusji i skutków, ich plusów i minusów; która zawierałaby w sobie krytyczną debatę/refleksję nad nimi. Czyli: krytyczne przedstawienie różnych opcji, wyborów, stylów, praktyk seksualnych, narracji tożsamościowych, pomysłów na bycie z drugą osobą czy też osobami, itp. Dać jednocześnie jednostce możliwość eksperymentowania z wyżej wymienionymi, pogłębiania doświadczenia, przy jakiejś tam krytycznej, większej lub mniejszej, „świadomości” „konstruktywizmu” tychże, ideologii, które je tworzą czy skutków ich działań.

Uważam, że zakazy nie są w stanie zmienić czy wygasić pewnych społecznie i kulturowo egzekwowanych zachowań czy praktyk, które dyskryminują i są opresyjne względem jakiś grupy społecznej, dyskursu czy praktyki. O wiele krytycznie sensowniejszym rozwiązaniem wydają się po prostu próby krytycznego wpływania na te zachowania czy praktyki – w różny sposób, również przez język, edukację, uświadamianie; próby te muszą w końcu doprowadzić w jakimś tam stopniu do przemyślenia, a co za tym idzie jakiejś modyfikacji, tych zachowań i praktyk u jakiejś grupy osób. Co się następnie przełoży na kompozycję reprezentacji takiego zachowania czy praktyki w sferze publicznej czy społecznej przestrzeni kulturowej. Powstanie jakościowo„nowa” praktyka bądź „nowe” zachowanie, które z czasem (będąc poddawane kolejnym reinterpretacjom/desemantyzacjom) nadwyrężą, przygaszą, zdetronizują tą dominującą, opresyjną praktykę czy normatywne zachowanie.

(r)

niedziela, 29 marca 2009

Różnorodność, seksualność, edukacja. Kilka uwag o pornografii

Chciałbym zaproponować pewne krytyczne przemyślenie pornografii i dyskursu pornograficznego.

1. W polskiej przestrzeni publicznej zjawisko „pornografii” utożsamiane jest tylko i wyłącznie z jednym rodzajem obrazowania pornograficznego – z heteroseksualną pornografią, która, jak niektóre/-rzy utrzymują, operując stereotypowymi, heteronormatywnymi, reprezentacjami mężczyzny, jako dominującego i aktywnego, oraz kobiety, jako zdominowanej i pasywnej, „uprzedmiatawia” kobietę, prowadząc (w linii prostej lub „pośredniej”) w świecie „na zewnątrz” do gwałtów na kobietach, molestowania seksualnego, wypaczenia praktyk seksualnych i obrazu „miłości fizycznej” u młodych osób itp. „Konserwatywny” dyskurs feministyczny, jak i dyskursy prawicowo-katolicki i prawicowo-konserwatywny są zbieżne w stanowisku, że aby zminimalizować, czy wyeliminować (?), przemoc na tle seksualnym względem kobiet, należy zakazać pornografii (w wersji: „sadystyczna dominacja mężczyzny nad kobietą i jej uprzedmiotowienie”).

Pornografię ma się niejako za przyczynę gwałtów, molestowania i znęcania się nad kobietą, czyniąc zakaz pornografii absolutnym celem wszelkich działań antypornograficznych. Pornografia jawi się jako diabelskie narzędzie, które rozmontowuje aparat moralny jednostki i „uszkadza” jej zdolność do „miłości”, do „emocjonalnego współodczuwania” z drugim człowiekiem, popychając ją bezpowrotnie ku seksualno-etycznej degeneracji. Jest to dosyć niepokojąca deterministyczna wizja; proponuje ona jedno wyjście – zakaz pornografii. Pornografii nie ma, wszystko powraca do „ładu”; bowiem coś, co nie istnieje jako tekst kulturowy czy reprezentacja, nie jest w stanie oddziaływać na jednostkę.

Powyższe stanowisko mocno się jednak zasadza na gruncie hegemonicznej etyki katolickiej, która do wszelkiego rodzaju seksualności (przede wszystkim, tej „nieprokreacyjnej” i nie w wersji „po ciemku i bez emocji”) podchodzi z odrazą i podejrzliwością. Jednak wyeliminowanie pornografii z przestrzeni społecznej i publicznej w ogóle nie jest wyjściem – jest to jakby walczenie ze skutkami pewnych praktyk społeczno-kulturowych takich, jak patriarchat, androcentryczna struktura religii judeochrześcijańskiej, stereotypizacja kobiety jako słabszej, pasywnej, posłusznej. Moim zdaniem, nacisk powinno się położyć przede wszystkim na reorganizację tychże praktyk i modyfikację kompozycji kultury danego społeczeństwa. (pełny tekst tutaj)
(r)

poniedziałek, 16 marca 2009

Ryki homopaniki

Chcę wrócić na chwilę do niedawnej burzy medialnej wokół poniżania nauczyciela w szkole w miejscowości Ryki. Filmiki nagrane aparatem komórkowym obiegły cały kraj: kilku 19-letnich chłopaków przezywa nauczyciela pedałem, jeden z nich "odgrywa pedała" wykonując "pedalski" taniec, inny mówi do nauczyciela, żeby nie patrzył na niego "jak na obiekt pożądania". W studiach telewizyjnych i gazetach zaroiło się od wszelakiej maści "ekspertów", którzy z powagą powtarzali wyświechtane frazesy o upadku autorytetów i zdziczeniu obyczajów. ("O tempora, o mores!" – wołali starożytni Rzymianie.) Ogromna większość komentatorów jak mantrę powtarzała wyraz "dyscyplina", a wielu internautów z rozrzewnieniem wspominało czasy ministranta, pardon, ministra Giertycha i jego zastępcy, wytrawnego konesera win Mirosława O. ("bo za ich czasów to by do tego nie doszło"; "bo oni zrobiliby z tym porządek").

Ale im głośniej krzyczano "dyscyplina", tym wyraźniejszy stawał się brak w debacie innego słowa: homofobia. Po raz kolejny zadziwiła mnie ta umiejętność niedostrzegania i przemilczania rzeczy "oczywiście oczywistych". Znieważanie nauczyciela w Rykach miało bardzo konkretny charakter i nie można tej sytuacji rozważać w oderwaniu od społecznych sposobów konstruowania męskości i seksualności. Ci młodzi chłopcy odgrywali pewien społecznie usankcjonowany rytuał "upodlenia pedała", którego celem jest utwierdzenie istniejących norm męskości i heteroseksualności. Problem tkwi w homofobicznej socjalizacji młodych osób, i ogólniej w głębokiej heteronormatywności polskiego społeczeństwa, a nie w mitycznym "braku dyscypliny".

Czy "za Giertycha na pewno by do tego nie doszło"? Wręcz przeciwnie: takie sytuacje to właśnie efekt histerii, jaka rozpętał Giertych i jego wierni pretorianie. To nie kto inny jak wielki zwolennik abstynencji Mirosław O. straszył społeczeństwo nauczycielami-gejami, którzy podstępnie godzą w podstawy cywilizacji chrześcijańskiej – chyba jeszcze dotkliwiej, niż pijani kierowcy.

Sprawa przycichła, sprawcy wyrazili skruchę i przyjęli karę. I oto znów dokonał się oczyszczający rytuał społeczny: wszyscy poczuli się rozgrzeszeni. Złoczyńcy zrozumieli swoją przewinę, a Dobre Społeczeństwo może w błogim samozadowoleniu powrócić do swoich kolein, aby w dalszym ciągu dyscyplinować i karać. I po krzyku.
(t)

czwartek, 12 marca 2009

Popiełuszko contra Milk

W całej Polsce szkoły organizują obowiązkowe wyjścia na pokaz filmu o księdzu Popiełuszce. Tymczasem młodzież spoza największych ośrodków miejskich (nie obejmujących np. Rzeszowa czy Bielska-Białej) ma niewielkie szanse, żeby wybrać się w swoim wolnym czasie na obraz "Obywatel Milk" z oskarową rolą Seana Penna, ponieważ wiele kin -- z przyczyn aż nadto oczywistych -- postanowiło nie wyświetlać tego filmu.

Szacowni Wychowawcy Narodu, w poczuciu swej dziejowej misji, są zapewne przekonani, że film "Popiełuszko" wzmocni zachowawcze, katolickie, postawy wśród młodzieży. Ksiądz-bohater walczył o wolność i był gotów ponieść śmierć w walce o swoje ideały.

Ale na film można spojrzeć inaczej, niczego nie ujmując bohaterstwu księdza. Otóż Popiełuszko i Milk to bohaterowie niezwykle -- wręcz niepokojąco -- do siebie podobni. Nieustraszeni bojownicy, którzy mieli dość odwagi, aby wystąpić przeciwko zastanemu porządkowi rzeczy. Ludzie czynu, inspirujący do działania kolejnych bojowników o Sprawę. W końcu -- męczennicy, którzy swoją śmiercią nie tylko zyskali trwałe miejsce w historii, ale też przyczynili się do realnej zmiany rzeczywistości. (Za kulturowy archetyp tych postaci można uznać pewnego buntownika i wichrzyciela, który łamał wszelkie społeczne konwenanse i szerzył nowe, niebezpieczne idee, za co skończył na krzyżu.)

Paradoksalnie, w jednym filmie ofiarą jest ksiądz katolicki, w drugim natomiast fundamentalista katolicki staje się mordercą. I dopiero z porównania obydwu filmów wypływa cenna nauka: nikt nie ma monopolu na dobro albo zło; bycie po żadnej ze stron nie gwarantuje ani statusu ofiary, ani statusu kata. Jeśli w "Popiełuszce" zło leży po stronie opresyjnego aparatu państwowego i jego konkretnych funkcjonariuszy, to w "Milku" złoczyńca okazuje się bezlitosnym funkcjonariuszem innego opresyjnego systemu, a mianowicie podszytej ksenofobiczną religijnością heteronormy.

I tak właśnie proponuję młodzieży szkolnej oglądać film o księdzu Popiełuszce. Młody geju, młoda lesbijko: nawet jeśli pozbawiono Cię możliwości obejrzenia filmu "Obywatel Milk", oglądając "Popiełuszkę" na szkolnej pielgrzymce, spróbuj znaleźć w tym kontestatorze inspirację do walki o szczęście własne i ludzi Tobie podobnych. Bo wolność jest w nas.
(t)